بیوگرافی شهید مرتضی مطهری
مرتضی مطهری یکی از درخشانترین ستارههای آسمان فکر و اندیشه اسلامی ایران معاصر است. او با ترکیب عمق فلسفی، فقاهت دینی و آگاهی اجتماعی، توانست پلی میان سنت و مدرنیته بسازد و نسل جدیدی از روشنفکران دینی را تربیت کند.
مرتضی مطهری یکی از برجستهترین چهرههای فکری و دینی ایران معاصر میباشد. که نقش تعیینکنندهای در شکلگیری نظری انقلاب اسلامی ایفا کرد. این متفکر شیعه با ترکیب عمیق اندیشه فلسفی، فقه اسلامی و آگاهی اجتماعی، پلی میان سنت و مدرنیته ساخت و به عنوان «معلم شهید» در تاریخ ایران جاودانه شد. در این مقاله به بررسی جامع زندگی، اندیشهها و میراث ماندگار استاد شهید مطهری میپردازیم.
زندگینامه شهید مرتضی مطهری
تولد و خانواده
مرتضی مطهری در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ در شهر فریمان از توابع مشهد در خانوادهای روحانی با ریشههای سیستانی متولد شد. پدرش، شیخ محمد حسین مطهری، از شاگردان آخوند خراسانی و از شخصیتهای مورد احترام روستای فریمان بود. جالب است بدانیم که جد مطهری بیش از یک قرن پیش از شهرستان زابل به فریمان مهاجرت کرده بود تا به حرم امام رضا و حوزه علمیه مشهد نزدیکتر باشد.
مطهری خود از پدرش به عنوان «طبیب روحانی» و از مادرش که در طب سنتی مهارت بالایی داشت به عنوان «طبیب جسمانی» یاد میکرد. این محیط خانوادگی پرمحبت و علمدوست، بستری مناسب برای پرورش استعدادهای درخشان او فراهم کرد.
تحصیلات حوزوی مرتضی مطهری
مرتضی مطهری در سن دوازده سالگی به حوزه علمیه مشهد رفت و در ۱۳۱۶ برای تکمیل تحصیلات به قم سفر کرد. در این شهر، او شانس تاریخی داشت که از استادان بزرگی چون آیتالله بروجردی در فقه و اصول، روحالله خمینی در فلسفه و اصول، و علامه طباطبایی در فلسفه و الهیات بهره بگیرد.
دوره پانزده ساله اقامت مطهری در قم، دورهای پرثمر بود. او به مدت دوازده سال در کلاسهای آیتالله خمینی شرکت کرد و این رابطه استاد-شاگردی به یکی از عمیقترین پیوندهای فکری و معنوی تاریخ معاصر ایران تبدیل شد.
مهاجرت به تهران و فعالیتهای علمی
در سال ۱۳۳۱، مطهری به تهران مهاجرت کرد و فصل جدیدی از زندگی علمی و اجتماعیاش آغاز شد. او در مدرسه مروی به تدریس پرداخت و در سال ۱۳۳۴ تدریس خود را در دانشکده الهیات دانشگاه تهران شروع کرد. همزمان، نخستین جلسه تفسیر انجمن اسلامی دانشجویان را نیز تشکیل داد.
مطهری در این دوران به یکی از سخنرانان اصلی انجمن اسلامی پزشکان تبدیل شد و طی سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ سخنران منحصربهفرد این انجمن بود. او با ترکیب زبان علمی و قابل فهم، توانست پیام اسلام را به روشنفکران و دانشگاهیان منتقل کند.
مبارزات سیاسی شهید مطهری
قیام ۱۵ خرداد و دستگیری
مرتضی مطهری در فعالیتهای سیاسی همواره در کنار آیتالله خمینی حضور داشتند. سازماندهی قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در تهران و هماهنگی آن با خمینی، از تلاشهای او و همراهانش بود. در همان شب، مطهری به دنبال سخنرانی علیه شاه دستگیر و زندانی شد. پس از ۴۳ روز و با فشار مردم و علمای شهرستانها، او و سایر روحانیون آزاد شدند.
هیئتهای مؤتلفه اسلامی
بعد از تشکیل هیئتهای مؤتلفه اسلامی، مطهری از سوی خمینی به همراه چند تن دیگر رهبری این هیئتها را بر عهده گرفت. اما پس از ترور حسنعلی منصور نخستوزیر در ۱۳۴۴، کادر رهبری شناسایی و دستگیر شد.
تأسیس حسینیه ارشاد و فعالیت فرهنگی
یکی از مهمترین اقدامات مطهری، کمک به تأسیس حسینیه ارشاد در سال ۱۳۴۶ بود. این مرکز به یکی از کانونهای اصلی تفکر و اندیشه اسلامی در دهه پنجاه تبدیل شد، اگرچه مطهری بعداً به دلیل اختلاف نظر با برخی اعضای هیئت مدیره، از آن استعفا داد.
در سال ۱۳۴۸، مطهری به خاطر صدور اعلامیهای برای جمع کمک به آوارگان فلسطینی دستگیر و در زندان انفرادی زندانی شد. او در طول سالها بارها ممنوعالمنبر و زندانی شد، اما هرگز از مسیر خود منحرف نشد.
اندیشههای شهید مطهری
مبارزه با التقاط و خرافات
مطهری معتقد بود که یکی از بزرگترین خطرات برای اسلام، «التقاط» یا آمیختگی آن با ایدئولوژیهای غیراسلامی است. او بهویژه نسبت به گروههایی که اسلام را با مارکسیسم ترکیب میکردند هشدار میداد و از همکاری با سازمان مجاهدین خلق جلوگیری میکرد.
همچنین، مطهری مخالف جدی سنتهای خرافی رایج در جامعه بود. او در سخنرانی معروف «دفاع از ۱۳» به نقد باورهای خرافی مانند نحس بودن روزها، تطیر و فال بد، و اعتقاد به تأثیر ستارگان بر سرنوشت انسان پرداخت. در عین حال، او معتقد بود که اسلام و ایران به یکدیگر خدمات متقابل داشتهاند.
فلسفه اسلامی و نقد مارکسیسم
مطهری برخلاف کسانی که فلسفه اسلامی را صرفاً یونانی میدانستند، برای آن اصالت خاصی قائل بود. او معتقد بود که فلسفه اسلامی ریشه در متون دینی دارد و اکثر فلاسفه اسلامی شیعه بودند، زیرا عقل شیعی از ابتدا عقل فلسفی بود.
کتاب مشهور «اصول فلسفه و روش رئالیسم» که مطهری آن را با پانوشتهای خود بر اساس درسهای علامه طباطبایی تدوین کرد، نقدی جامع بر مبانی فلسفی کمونیسم ارائه میدهد. مطهری در این اثر استدلال میکند که ادراک امری مادی نیست و روح غیرمادی است که عمل ادراک را انجام میدهد.
نظریه جامعه زنده و جامعه مرده
یکی از مفاهیم جذاب در اندیشه مطهری، تمایز میان «جامعه زنده» و «جامعه مرده» است. او با استفاده از مثال قطار میگوید: در جامعه مرده، افراد تا زمانی که ساکت و بیحرکت هستند مورد احترام قرار میگیرند، اما به محض حرکت و اقدام، مورد حمله واقع میشوند. در مقابل، جامعه زنده به افرادی احترام میگذارد که متکلم، متحرک و باخبر هستند.
دیدگاه درباره ولایت فقیه
مطهری درباره ولایت فقیه دیدگاه متفاوتی داشت. او معتقد بود که نقش فقیه نقش یک ایدئولوگ است، نه حاکم. فقیه باید نظارت کند که ایدئولوژی اسلامی درست اجرا شود و صلاحیت رهبران را تأیید کند. او تأکید میکرد که فقیه را خود مردم انتخاب میکنند و این عین دموکراسی است.
نقد روحانیت و ضرورت اصلاح
مطهری با وجود خود روحانی بودن، به نقد برخی جنبههای سازمان روحانیت میپرداخت. او مهمترین نقطه ضعف را نحوه تأمین بودجه روحانیت میدانست که بهطور مستقیم از مردم دریافت میشود و این امر میتواند آزادی و حریت عقیده روحانیت را مخدوش کند.
رابطه با امام خمینی و انقلاب اسلامی
رابطه مطهری با خمینی فراتر از یک رابطه استاد-شاگرد بود. پس از تبعید خمینی، مطهری با او از طریق نامه در ارتباط بود و در سال ۱۳۵۵ موفق شد به نجف سفر کند و درباره مسائل مهم نهضت با او مشورت نماید.
در دوران اقامت خمینی در پاریس، مطهری به آنجا سفر کرد و خمینی او را مسئول تشکیل شورای انقلاب کرد. هنگام بازگشت خمینی به ایران در بهمن ۱۳۵۷، مطهری شخصاً مسئولیت کمیته استقبال را بر عهده داشت. پس از انقلاب نیز به ریاست شورای انقلاب منصوب شد.
ترور شهید مطهری
متأسفانه، مطهری تنها ۴۹ روز از پیروزی انقلابی که سالها برای آن تلاش کرده بود، لذت برد. در شامگاه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸، پس از پایان آخرین جلسه مکتب متاع در منزل یدالله سحابی، او در خیابان امینالدوله هدف گلوله اعضای گروه فرقان قرار گرفت و پس از انتقال به بیمارستان طرفه، جان باخت.
قاتلان او سه نفر به نامهای محمدعلی بصیری، حمید نیکنام و وفا قاضیزاده بودند. این ترور، ضربه سنگینی به انقلاب نوپا و بهویژه به خمینی وارد کرد. خمینی در واکنش به این حادثه گفت: «فرزند عزیزی را که پاره تنم و حاصل عمرم بود، از دست دادم.»
میراث علمی شهید مطهری
آثار متعدد و گسترده
مطهری در طول عمر کوتاه خود، بیش از ۶۰ کتاب و مجموعه مقاله تألیف کرد که بسیاری از آنها به زبانهای مختلف ترجمه شده است. از جمله مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- شرح اصول فلسفه و روش رئالیسم (۵ جلد)
- آشنایی با قرآن (۱۴ جلد)
- آشنایی با علوم اسلامی (۳ جلد)
- عدل الهی
- انسان کامل
- مسئله حجاب
- نظام حقوق زن در اسلام
- خدمات متقابل اسلام و ایران
- نقدی بر مارکسیسم
- جهانبینی توحیدی
- حماسه حسینی
تأثیر بر نسلهای بعد
کتابهای مطهری به زبانی ساده و در عین حال عمیق نوشته شدهاند و توانستهاند نسلهای متعددی از جوانان و روشنفکران را تحت تأثیر قرار دهند. خمینی پس از مرگ او، در پیامی خطاب به جوانان و روشنفکران، آنان را به مطالعه آثار مطهری توصیه کرد.
لقب معلم شهید
در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران، از مطهری با عنوان «معلم شهید» یاد میشود. این لقب به خاطر نقش آموزشی و تربیتی برجسته او در شکلدهی نسل انقلابی و همچنین شهادتش در مسیر اهداف انقلاب به او داده شده است.
خانواده شهید مطهری
مطهری در سال ۱۳۳۱ با عالیه روحانی، دختر یکی از روحانیون مشهد ازدواج کرد. از این ازدواج چهار دختر و سه پسر به دنیا آمدند. علی مطهری و محمد مطهری از فرزندان معروف او هستند که علی مطهری به فعالیتهای سیاسی و فرهنگی پرداخته است.
جالب است که دامادهای مطهری نیز افراد برجستهای هستند، از جمله علی لاریجانی رئیس پیشین مجلس شورای اسلامی، احمد یزدی داروساز، عباسهادیزاده مهندس نساجی، و مجید عباسپور استاد دانشگاه صنعتی شریف.
نتیجهگیری
مرتضی مطهری یکی از درخشانترین ستارههای آسمان فکر و اندیشه اسلامی ایران معاصر است. او با ترکیب عمق فلسفی، فقاهت دینی و آگاهی اجتماعی، توانست پلی میان سنت و مدرنیته بسازد و نسل جدیدی از روشنفکران دینی را تربیت کند.
شهادت زودهنگام او، ضایعه بزرگی برای فرهنگ و اندیشه ایرانی-اسلامی بود، اما میراث علمی و فکری او همچنان زنده است و همچنان نسلهای جدید را الهام میبخشد. آثار مطهری نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان اسلام مورد مطالعه و بررسی قرار میگیرد.
امروز، بیش از چهار دهه پس از شهادت او، هنوز میتوان تأثیر عمیق اندیشههای مطهری را در گفتمان دینی، فلسفی و اجتماعی ایران مشاهده کرد. او واقعاً شایسته لقب «معلم شهید» است، معلمی که با خون خود درسهای خود را مُهر زد و برای همیشه در تاریخ ماندگار شد.
