بیاحترامی فرزندان به والدین: ۱۰ علت و راهکارهای مقابله
بیاحترامی فرزندان به والدین چالشی است که بسیاری از خانوادهها با آن دستوپنجه نرم میکنند. علل آن متنوع است: از وعدههای عملی نشده و محیط نامناسب گرفته تا تربیت غیراصولی، صمیمیت بیشازحد، برآورده کردن تمام خواستهها، الگوسازی نادرست، میل به استقلال، کمبود زمان و تغییرات رشدی.
یکی از شکایتهای رایج والدین در دنیای امروز، بیاحترامی فرزندانشان است. این موضوع که به نظر میرسد یک مشکل جهانی باشد، نسبت به گذشته شدت بیشتری یافته است. بچههای امروزی کمتر از نسلهای قبل حرمت بزرگترها را نگه میدارند و این مسئله والدین زیادی را نگران کرده است. در این مقاله به بررسی عمیق علل این پدیده و ارائه راهکارهای عملی برای مقابله با آن خواهیم پرداخت.
ریشههای بیاحترامی فرزندان
۱. وعدههای عملی نشده
یکی از اشتباهات رایج والدین، دادن وعدههای الکی به فرزندان برای خلاص شدن از سر و صدا یا حل موقت مشکلات است. این وعدهها که بیشتر برای آرام کردن لحظهای کودک داده میشوند، اغلب عملی نمیشوند. چه به دلیل فراموشی باشد و چه به این خاطر که اصلاً قرار نبوده واقعی شوند، این وعدههای شکسته آرامآرام اعتماد کودک به والدین را از بین میبرند.
وقتی کودکی بارها و بارها تجربه میکند که به حرفهای پدر و مادرش نمیتواند اعتماد کند، بیاعتمادی در او شکل میگیرد که بستر مناسبی برای بیاحترامی است. کودک یاد میگیرد که حرفهای والدینش ارزش چندانی ندارد و نباید آنها را جدی بگیرد. این همان چیزی است که پایههای احترام را سست میکند.
۲. تأثیر محیط اطراف
محیطی که کودک در آنها زمان میگذراند، نقش بسیار مهمی در شکلگیری رفتارهایش دارند. این محیطها هم شامل فضای خانه میشوند و هم مکانهایی مانند مدرسه، باشگاه، خانه دوستان و هر جای دیگری که بخش قابل توجهی از وقت کودک در آنجا سپری میشود.
اگر تغییر ناگهانی در رفتار فرزندتان دیدید، باید دقیقتر به محیطهای او نگاه کنید. پرستار کودک، میهمانهای خانه، دوستان مدرسهای، همکلاسیها، بچههای باشگاه و هر فردی که کودک با او در تعامل است، میتواند بر رفتارش تأثیر بگذارد. گاهی کودکان رفتارهای نادرست را از همسالان یا حتی بزرگسالان اطرافشان یاد میگیرند و در خانه تکرار میکنند.
۳. تربیت غیراصولی
بسیاری از والدین با مفهوم واقعی تربیت و انضباط آشنایی لازم را ندارند. آنها متصور هستند که با بزرگ شدن کودک، همه چیز بهطور خودکار سر جایش مینشیند و نیازی به تلاش ویژه برای تربیت فرزندان نیست. این باور غلط باعث میشود که والدین وقت و انرژی کافی را صرف آموزش رفتارهای درست به فرزندانشان نکنند.
واقعیت این است که کودکان نیاز دارند از همان سنین پایین یاد بگیرند چگونه باید در خانه، مدرسه و جمع دوستانشان رفتار کنند. آنها باید بدانند چه انتظاراتی از آنها میرود و چه رفتارهایی مناسب و چه رفتارهایی نامناسب است. یادگیری آداب معاشرت و رفتارهای اجتماعی صحیح نقش کلیدی در شکلگیری شخصیت سالم کودک ایفا میکند.
۴. صمیمیت بیشازحد والدین
امروزه بسیاری از والدین مدعی هستند که با فرزندانشان مانند دوست رفتار میکنند و از این موضوع احساس غرور نیز میکنند. نیت آنها هم خوب است: میخواهند فرزندانشان احساس راحتی کنند و هر آنچه در ذهن و زندگیشان میگذرد با آنها در میان بگذارند. اما مشکل اینجاست که این نوع رابطه میتواند مرزهای لازم بین والد و فرزند را محو کند.
وقتی والدین بیشازحد دوستانه رفتار میکنند، کودکان ممکن است جایگاه واقعی پدر و مادر را درک نکنند. آنها ممکن است فکر کنند میتوانند مانند دوستان همسنوسال خود با والدین رفتار کنند. این سوءتفاهم میتواند منجر به بیاحترامی شود. البته داشتن رابطه صمیمی با فرزندان بسیار مهم است، اما باید حدود این صمیمیت را حفظ کرد و نقش والدگری را فراموش نکرد.
۵. تأمین تمام خواستههای کودک
در دنیای امروز، بسیاری از والدین زمان کمتری برای فرزندانشان دارند. بسیاری از آنها تنها یک یا دو فرزند دارند و نسبت به گذشته امکانات مالی بیشتری برای خرید وسایل و لوازم در اختیار دارند. این شرایط باعث شده است که والدین سعی کنند با تأمین هر آنچه فرزندشان میخواهد، کمبود زمانشان را جبران کنند.
اما این رویکرد مشکلات خاص خودش را دارد. وقتی کودکان عادت کنند که هر خواستهشان فوراً برآورده شود، یاد نمیگیرند در زندگی انعطاف داشته باشند، از چیزهایی چشمپوشی کنند یا صبر کنند. در نتیجه، هنگامی که نتوانند چیزی را که میخواهند به دست آورند، احتمال دارد با بیاحترامی، حاضرجوابی و بدرفتاری واکنش نشان دهند. علاوه بر این، آنها قدر چیزهایی را که در اختیار دارند نمیدانند چراکه بدون هیچ تلاشی به دستشان رسیده است.
۶. جلب توجه از طریق بیاحترامی
گاهی اوقات، بیاحترامی فرزندان شیوهای برای جلب توجه والدین است. بعضی کودکان احساس میکنند که بهطور منصفانه با آنها برخورد نمیشود یا کسی به احساسات و نیازهایشان توجه نمیکند. در چنین شرایطی، آنها ممکن است به رفتارهای منفی و بیاحترامیآمیز روی بیاورند تا حداقل توجه والدین را جلب کنند، حتی اگر این توجه منفی باشد.
این کودکان ممکن است نتوانند احساسات و نیازهای خود را به شکل مناسبی بیان کنند و به همین دلیل از رفتارهای نادرست برای ارتباط برقرار کردن استفاده میکنند. در این موارد، بیاحترامی فریادی برای کمک است که باید به آن توجه کرد و علت اصلی را پیدا کرد.
۷. الگوسازی نادرست والدین
کودکان بهترین تقلیدکنندگان دنیا هستند. آنها دائماً والدین خود را زیر نظر دارند و رفتارهایشان را کپی میکنند. اگر والدین خود به یکدیگر یا دیگران با بیاحترامی رفتار کنند، نمیتوانند انتظار داشته باشند که فرزندشان با آنها محترمانه برخورد کند.
اگر کودک ببیند که پدر و مادرش با هم فریاد میزنند، به یکدیگر توهین میکنند یا نسبت به دیگران رفتار خشنی دارند، همین رفتارها را یاد میگیرد و عادی میانگارد. بنابراین، اگر میخواهید فرزندتان به شما و دیگران احترام بگذارد، باید خودتان الگوی احترام باشید و در رفتار روزمرهتان این ارزش را نشان دهید.
۸. میل طبیعی به استقلال
دوران نوجوانی زمانی است که فرزندان بهشدت تمایل دارند استقلال خود را نشان دهند. این یک فرایند رشد طبیعی است که در آن نوجوانان سعی میکنند هویت مستقل خود را شکل دهند و از وابستگی به والدین فاصله بگیرند. اگرچه اکثر والدین میدانند که باید در این مرحله آزادی و فضای بیشتری به فرزندان بدهند، اما نوجوانان اغلب از هر نوع محدودیتی فراری هستند.
این کشمکش بین نیاز نوجوان به استقلال و نیاز والدین به حفظ نظارت، میتواند منجر به رفتارهای بیاحترامیآمیز شود. نوجوان ممکن است با چالش کردن قوانین و مخالفت با والدین، سعی کند استقلال خود را اثبات کند. درک این نیاز طبیعی به استقلال میتواند به والدین کمک کند تا با صبر و درک بیشتری با این رفتارها برخورد کنند.
۹. کمبود زمان با فرزندان
یکی از چالشهای بزرگ خانوادههای امروزی، کمبود زمان کیفی با فرزندان است. بهویژه در خانوادههایی که هر دو والد شاغل هستند، زمانی که برای بچهها میگذارند معمولاً کم و با کیفیت پایین است. والدین خسته و فرسوده از کار، انرژی کافی برای تعامل معنادار با فرزندان ندارند.
این کمبود ارتباط میتواند روابط خانوادگی را سرد کند و فاصله عاطفی بین والدین و فرزندان ایجاد کند. وقتی کودکان احساس کنند که والدینشان وقت کافی برای آنها ندارند یا به آنها توجه نمیکنند، ممکن است حرمت و احترام لازم را نسبت به آنها نگه ندارند.
۱۰. تغییرات هورمونی و عاطفی
در طول رشد، کودکان و نوجوانان دچار تغییرات عمده جسمی، هورمونی و عاطفی میشوند. این تغییرات میتواند منجر به نوسانات خلقی شدید شود. گاهی اوقات آنچه به نظر ما رفتار تند و گستاخانه میرسد، ممکن است نتیجه این تغییرات داخلی باشد که کودک کنترل کمی روی آنها دارد.
نوجوانان بهویژه در معرض این نوسانات هستند و ممکن است واکنشهای احساسی شدیدی نشان دهند که کاملاً دست خودشان نیست. درک این موضوع که بخشی از این رفتارها ماهیت بیولوژیکی دارد، میتواند به والدین کمک کند تا با صبر و همدلی بیشتری با فرزندانشان برخورد کنند.
انواع رفتارهای بیاحترامیآمیز
بیاحترامی میتواند خود را به اشکال مختلفی نشان دهد. آشنایی با این رفتارها به والدین کمک میکند تا زودتر آنها را تشخیص داده و واکنش مناسب نشان دهند:
رفتارهای کلامی شامل غرغر کردن، ناسزا گفتن، فریاد زدن، حاضرجوابی، ابراز تنفر و استفاده از لحن توهینآمیز است. این رفتارها معمولاً سادهترین نوع بیاحترامی هستند اما اگر درمان نشوند، میتوانند به رفتارهای جدیتری تبدیل شوند.
رفتارهای غیرکلامی مانند نگاه تند و خصمانه، نادیده گرفتن والدین، محکم بستن در اتاق، دور شدن ناگهانی در حین صحبت والدین و استفاده از زبان بدن تحقیرآمیز نیز انواع رایج بیاحترامی هستند. این رفتارها اگرچه ممکن است کمتر آشکار باشند، اما به همان اندازه صدمهزا هستند.
رفتارهای فیزیکی مانند پرت کردن وسایل، درگیری فیزیکی، هل دادن یا حتی ضربه زدن به والدین، شدیدترین شکل بیاحترامی است که نیاز به واکنش فوری و جدی دارد. این رفتارها هرگز نباید نادیده گرفته شوند.
البته باید توجه داشت که خیلی از این برخوردها برای حفظ استقلال از بچهها سر میزند و لزوماً به معنی خصومت یا نفرت واقعی نسبت به والدین نیست. با این حال، صرفنظر از انگیزه، این رفتارها باید اصلاح شوند.
راهکارهای مقابله با بیاحترامی
۱. شخصی نگرفتن رفتار کودک
اولین و مهمترین قدم در برخورد با بیاحترامی فرزند، شخصی نگرفتن رفتار اوست. میدانیم که این کار بسیار سخت است، بهخصوص وقتی که کودکی که شما سالها مراقبش بودهاید با شما بدرفتاری میکند. اما باید بدانید که رفتار او بازتابی از حالت درونی خودش است، نه شخصیت یا ارزش شما.
وقتی رفتار فرزندتان را به دل نگیرید، میتوانید با آرامش و قاطعیت بیشتری واکنش نشان دهید. بهجای عصبانی شدن و درگیر شدن در جنگوجدل، میتوانید بهطور واضح مرزهای خود را مشخص کنید. مثلاً بگویید: «اینطور با من حرف نزن! خوشم نمیآید» و بعد صحنه را ترک کنید. این کار به فرزندتان نشان میدهد که رفتارش قابل قبول نیست، بدون اینکه شما خودتان را در درگیری عاطفی غرق کنید.
اگر رفتار فرزندتان پیامدی را میطلبد، میتوانید بهطور مشخص آن را بیان کنید. مثلاً: «وقتی به من فحش میدهی، موبایلت را برای دو ساعت میگیرم. در این مدت باید نشان بدهی که میتوانی محترمانه صحبت کنی. اگر دوباره این کار را بکنی، زمان از اول شروع میشود.» این نوع واکنش قاطع اما آرام، پیام روشنی به کودک میفرستد.
به یاد داشته باشید که مهم نیست فرزندتان در آن لحظه چه احساسی نسبت به شما دارد. وظیفه شما انجام کار درست و آموزش دادن به اوست، نه محبوب بودن در هر لحظه. شما والد هستید، نه دوست صمیمی که میخواهد همیشه دوست داشته شود.
۲. آماده بودن برای مواجهه
رفتارهای بیاحترامیآمیز، بهویژه در دوران نوجوانی، تا حدودی طبیعی و قابل پیشبینی هستند. بنابراین باید آمادگی آن را داشته باشید. اگر این مورد قبلاً برایتان پیش آمده است، انتظار تکرار آن را داشته باشید و از قبل برنامهریزی کنید که چگونه واکنش نشان خواهید داد.
آماده بودن به این معنی است که از قبل تصمیم بگیرید در برابر رفتارهای خاص چه واکنشی نشان خواهید داد. مثلاً تصمیم بگیرید که اگر فرزندتان فریاد زد، شما آرام میمانید و صحنه را ترک میکنید. یا اگر توهین کرد، محدودیت مشخصی اعمال میکنید. داشتن این برنامه از قبل، جلوی واکنشهای احساسی و ناخواسته شما را میگیرد.
اگر فرزندتان بهشدت بیاحترامی کرده است و قانون مشخصی برای آن تعیین نشده بود، باید بلافاصله محدودیت مناسب را تعیین کنید و به او اطلاع دهید. اما بازهم خودتان را درگیر کشمکش نکنید. به خودتان یادآوری کنید که بهعنوان والد، با اعمال این محدودیتها دارید کار درست را انجام میدهید.
۳. اجتناب از جنگ قدرت
یکی از بزرگترین اشتباهات والدین، درگیر شدن در جنگ قدرت با فرزندانشان است. وقتی وارد این بازی میشوید، از قبل شکست خوردهاید. جنگ قدرت موقعیتی است که هیچ برندهای ندارد و تنها روابط را بیشتر خراب میکند.
اگر فرزندتان با ناسزا، قلدری یا رفتارهای توهینآمیز دیگر با شما برخورد کرد، بهجای درگیر شدن، آن را شخصی نگیرید و آرامش خود را حفظ کنید. برنامهای که از قبل برای چنین موقعیتهایی تدارک دیدهاید را اجرا کنید، اما خودتان را وارد مشاجره نکنید.
اگر فرزندتان تاریخچه کشاندن شما به دعوا را دارد، باید انتظار داشته باشید که بازهم این کار را انجام دهد. آماده باشید که این طعمه را نگیرید. مرزهای خود را بهطور واضح بیان کنید، پیامد را اعمال کنید و از صحنه خارج شوید. این رویکرد قدرت واقعی شما را نشان میدهد، نه ضعف.
۴. قاطعیت و پایبندی
اگر واقعاً میخواهید اوضاع تغییر کند، باید تصمیم قاطع بگیرید که رویهای متفاوت در پیش خواهید گرفت و به آن پایبند بمانید. بیشترین چالش در همین پایبندی است. در ابتدا بسیار سخت است، بهخصوص وقتی که فرزندتان فشار میآورد یا شما را آزمایش میکند تا ببیند جدی هستید یا نه.
اما زمانی که شرایط شروع به تغییر میکند و نتایج مثبت را میبینید، تمام این سختیها ارزش دارد. همین امروز تصمیم بگیرید که برای تغییر وضعیت نابسامان دستبهکار میشوید. به خودتان قول بدهید که از این تصمیم عقب نمینشینید، حتی وقتی که سخت میشود.
یکی از دلایلی که فرزندان به رفتارهای بیاحترامیآمیز ادامه میدهند این است که میبینند والدینشان پایبند به مرزها و پیامدهای تعیینشده نیستند. اگر یک بار قانونی بگذارید و بار بعد آن را اجرا نکنید، کودک یاد میگیرد که قوانین شما جدی نیست و میتواند از آنها عبور کند.
۵. نقش معلم و مربی را جدی بگیرید
بهعنوان والد، شما سه نقش اساسی دارید: معلم، مربی و قانونگذار. وظیفه شماست که به فرزندتان یاد دهید چگونه با ناراحتیها و چالشهای زندگی کنار بیاید و رفتار محترمانه داشته باشد.
بهعنوان معلم، شما به کودک میآموزید که رفتارهای مختلف چه پیامدهایی دارند، چگونه احساساتش را مدیریت کند و چطور با دیگران ارتباط برقرار کند. بهعنوان مربی، او را راهنمایی و تشویق میکنید و در مسیر رشدش حمایتش میکنید. و بهعنوان قانونگذار، وقتی اشتباه میکند، محدودیتها و پیامدهای مناسب را برایش تعیین میکنید.
هدف نهایی تربیت این است که کودک بتواند با دنیای واقعی کنار بیاید و به بزرگسالی مسئولیتپذیر و مستقل تبدیل شود. ما همان چیزهایی را برای فرزندانمان میخواهیم که والدینمان برای ما خواستند: اینکه از نظر مالی و احساسی بتوانند از پس زندگی بربیایند و استقلال داشته باشند.
اگر بچهها رفتار محترمانه را در دوران کودکی یاد نگیرند، یادگیری آن در بزرگسالی بسیار دشوارتر خواهد بود. پس در این راه صبر و استقامت داشته باشید. تغییرات شبانه اتفاق نمیافتند، اما با پایبندی و تلاش مستمر، قطعاً نتایج مثبت را خواهید دید.
نکات مهم در مسیر
تعیین مرزها: خودتان تصمیم بگیرید که کدام رفتارها برای شما قابل قبول است و کدامیک بیادبی محسوب میشود. هر خانوادهای ممکن است مرزهای متفاوتی داشته باشد و این کاملاً طبیعی است. مهم این است که مرزهای خود را مشخص کنید و به فرزندتان اطلاع دهید.
زمان مناسب برای صحبت: قوانین و مرزها را زمانی تعیین و اعلام کنید که همه طرفین آرام هستند، نه در وسط یک مشاجره. وقتی احساسات داغ است، هیچکس نمیتواند منطقی فکر کند و پیام شما بهدرستی منتقل نمیشود. بعد از اینکه همه آرام شدند، زمانی را برای گفتگوی سازنده در نظر بگیرید.
یکپارچگی والدین: اگر دو والد هستید، بسیار مهم است که در مورد قوانین و پیامدها هماهنگ باشید. اگر یکی از والدین سختگیر باشد و دیگری نرم، فرزند به سرعت یاد میگیرد از این تضاد سوءاستفاده کند و قوانین را دور بزند. جبهه واحدی تشکیل دهید و از تصمیمات یکدیگر حمایت کنید.
صبر و استقامت: تغییر رفتار زمان میبرد. نباید انتظار داشته باشید که بعد از یک یا دو بار اعمال محدودیت، همه چیز بهطور جادویی درست شود. کودک شما سالها با یک روش خاص رفتار کرده است و تغییر این الگوها نیاز به زمان و تکرار دارد. پایبند باشید و ناامید نشوید.
اهمیت مدیریت خشم والدین
یکی از چالشهای بزرگ در برخورد با بیاحترامی فرزندان، مدیریت خشم و احساسات خود والدین است. وقتی فرزندی که شما سالها بزرگش کردهاید به شما توهین میکند یا بیاحترامی میکند، طبیعی است که احساسات شدیدی تجربه کنید: خشم، ناامیدی، ناکامی، غم و حتی احساس شکست.
اما واکنش احساسی به این رفتارها معمولاً اوضاع را بدتر میکند. وقتی شما عصبانی میشوید و فریاد میزنید، کودک میبیند که با رفتارش توانسته شما را از کوره در بیاورد و ممکن است این کار را دوباره تکرار کند. علاوه بر این، شما الگویی از رفتار غیرقابل کنترل نشان میدهید که همان چیزی است که میخواهید فرزندتان از آن دوری کند.
برای مدیریت احساسات خود:
- قبل از واکنش نشان دادن، چند نفس عمیق بکشید
- اگر احساس میکنید خیلی عصبانی هستید، از صحنه دور شوید و بعد از آرام شدن برگردید
- به خودتان یادآوری کنید که این رفتار کودک درباره او است، نه شما
- از تکنیکهای آرامسازی مانند شمردن تا ده یا تصویرسازی ذهنی استفاده کنید
- اگر لازم است، از یک مشاور یا روانشناس کمک بگیرید
نقش گفتگو و ارتباط مؤثر
در کنار تعیین مرزها و اعمال محدودیتها، گفتگوی باز و صادقانه با فرزندان نقش بسیار مهمی در کاهش بیاحترامی دارد. بسیاری از رفتارهای منفی کودکان ریشه در احساس شنیده نشدن، درک نشدن یا نادیده گرفته شدن دارد.
گوش دادن فعال: وقتی فرزندتان صحبت میکند، واقعاً گوش دهید. گوشی موبایل را کنار بگذارید، کار دیگری انجام ندهید و تمام توجهتان را به او بدهید. این کار به او نشان میدهد که برایتان اهمیت دارد و حرفهایش ارزشمند است.
تأیید احساسات: حتی اگر با رفتار فرزندتان موافق نیستید، احساسات او را تأیید کنید. بگویید: «میفهمم که عصبانی هستی» یا «میدانم که ناامید شدهای». این کار به او کمک میکند احساس کند درک میشود، حتی اگر نمیتواند هر کاری که میخواهد انجام دهد.
صحبت درباره احساسات: به فرزندتان یاد دهید که احساساتش را با کلمات بیان کند. بهجای اینکه با فریاد یا پرتاب کردن وسایل واکنش نشان دهد، یاد بگیرد بگوید: «من عصبانی هستم چون…» یا «من ناراحت هستم که…».
زمان منظم با هم: حتماً زمانهای منظمی را برای گذراندن با فرزندتان کنار بگذارید. این زمانها باید واقعاً کیفی باشد: بدون تلفن، بدون حواسپرتی، فقط شما و فرزندتان. این ارتباط قوی پایهای برای احترام متقابل است.
چه زمانی باید کمک حرفهای بگیریم؟
گاهی اوقات، علیرغم تمام تلاشهای والدین، بیاحترامی فرزند ادامه پیدا میکند یا حتی بدتر میشود. در چنین شرایطی، ممکن است نیاز به کمک حرفهای باشد. به دنبال کمک یک روانشناس یا مشاور خانواده باشید اگر:
- رفتارهای بیاحترامیآمیز به خشونت فیزیکی تبدیل شده است
- فرزند شما به خود یا دیگران آسیب میرساند
- تغییرات ناگهانی و شدید در رفتار، خلقوخو یا عملکرد تحصیلی وجود دارد
- مشکوک به افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات روانی هستید
- احساس میکنید کنترل کامل را از دست دادهاید و نمیدانید چه کنید
- روابط خانوادگی بهشدت آسیب دیده و فضای خانه سمی شده است
خواستن کمک نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشاندهنده مسئولیتپذیری و دلسوزی شما نسبت به رفاه فرزندتان است. متخصصان میتوانند دیدگاههای جدیدی ارائه دهند و ابزارهای تخصصیتری در اختیار شما قرار دهند.
پرورش احترام متقابل
احترام یک خیابان دوطرفه است. در حالی که فرزندان باید به والدین احترام بگذارند، والدین نیز باید به فرزندانشان احترام بگذارند. پرورش فرهنگ احترام متقابل در خانواده میتواند بسیاری از مشکلات را از بین ببرد.
احترام به حریم شخصی: به حریم شخصی فرزندتان احترام بگذارید. بدون اجازه وارد اتاقش نشوید، وسایل شخصیاش را بدون دلیل بازرسی نکنید و به نیاز او به فضای شخصی احترام بگذارید (البته در چارچوب ایمنی و امنیت).
احترام به نظرات: حتی اگر با نظرات فرزندتان موافق نیستید، به آنها احترام بگذارید. اجازه دهید عقاید خودش را داشته باشد و آنها را بیان کند، بدون اینکه مسخره یا سرزنش شود.
احترام به انتخابها: تا جایی که ممکن است به فرزندتان اجازه دهید انتخابهایی داشته باشد. البته برخی چیزها قابل مذاکره نیستند، اما در موارد کوچکتر، انتخاب دادن به او احساس احترام و استقلال ایجاد میکند.
پوزش خواستن: اگر اشتباه کردید، از فرزندتان عذرخواهی کنید. این کار نشان میدهد که احترام دوطرفه است و همه، حتی والدین، گاهی اشتباه میکنند. پوزشخواهی صادقانه الگوی قدرتمندی برای کودک است.
نقش تقویت مثبت
در حالی که بیشتر این مقاله درباره برخورد با رفتارهای منفی بوده، نباید اهمیت تقویت رفتارهای مثبت را فراموش کنیم. وقتی فرزندتان رفتار محترمانهای از خود نشان میدهد، حتماً آن را تشویق کنید:
- تمجید مشخص کنید: بهجای گفتن «بچه خوب»، بگویید «خوشم آمد که وقتی از تو خواستم میز را جمع کنی، بدون غرولند کردن انجامش دادی».
- قدردانی کنید: از رفتارهای مثبت تشکر کنید. «ممنونم که با لحن محترمانه جواب دادی».
- ارتباط عاطفی برقرار کنید: بغل کردن، دست روی شانه گذاشتن یا لبخند زدن میتواند تقویتکننده قدرتمندی باشد.
- امتیازات بدهید: گاهی میتوانید بهخاطر رفتار مثبت مداوم، امتیازات خاصی به فرزندتان بدهید.
وقتی کودکان میبینند که رفتارهای مثبتشان توجه و تشویق والدین را جلب میکند، انگیزه بیشتری برای ادامه این رفتارها پیدا میکنند.
تفاوتهای سنی در برخورد
روش برخورد با بیاحترامی کودکان کوچک با نوجوانان متفاوت است. باید رویکرد خود را بر اساس سن و مرحله رشد فرزندتان تنظیم کنید.
کودکان خردسال (۳-۷ سال): در این سن، بیشتر بیاحترامیها ناآگاهانه است. کودک هنوز دارد یاد میگیرد چه رفتاری مناسب است. تمرکز شما باید بر آموزش باشد: نشان دادن رفتار صحیح، توضیح چرایی اهمیت احترام و ایجاد عادتهای خوب.
کودکان مدرسهای (۸-۱۲ سال): در این سن، کودکان بیشتر قوانین اجتماعی را میفهمند. شما میتوانید استدلالهای منطقیتری با آنها داشته باشید و آنها را در فرایند تعیین قوانین درگیر کنید. پیامدها باید روشنتر و سازگارتر باشد.
نوجوانان (۱۳-۱۸ سال): این دشوارترین دوره است. نوجوانان بهدنبال استقلال هستند و اغلب مرزها را آزمایش میکنند. رویکرد شما باید ترکیبی از قاطعیت و انعطاف باشد. به آنها فضای بیشتری بدهید، اما مرزهای غیرقابل مذاکره را حفظ کنید. گفتگو و درک متقابل در این سن بسیار مهم است.
خودمراقبتی والدین
تربیت فرزند، بهویژه زمانی که با رفتارهای چالشبرانگیز مواجهید، بسیار طاقتفرسا است. نمیتوانید بهدرستی از فرزندتان مراقبت کنید اگر خودتان فرسوده و خسته باشید. خودمراقبتی نه تنها برای شما، بلکه برای تمام خانواده مهم است.
- به خودتان استراحت بدهید: مرتباً زمانهایی برای استراحت و سرگرمی شخصی در نظر بگیرید.
- با شریک زندگیتان همکاری کنید: مسئولیتها را تقسیم کنید و از یکدیگر حمایت کنید.
- با دوستان و خانواده در ارتباط باشید: انزوا را اجتناب کنید و از حمایت اجتماعی استفاده کنید.
- فعالیت بدنی داشته باشید: ورزش به کاهش استرس کمک میکند.
- اگر نیاز دارید، کمک بگیرید: چه از مشاور، چه از گروههای حمایتی والدین یا چه از دوستان.
والدینی که از سلامت جسمی و روانی خوبی برخوردارند، میتوانند بهتر با چالشهای تربیتی کنار بیایند.
جمعبندی و نتیجهگیری
بیاحترامی فرزندان به والدین چالشی است که بسیاری از خانوادهها با آن دستوپنجه نرم میکنند. علل آن متنوع است: از وعدههای عملی نشده و محیط نامناسب گرفته تا تربیت غیراصولی، صمیمیت بیشازحد، برآورده کردن تمام خواستهها، الگوسازی نادرست، میل به استقلال، کمبود زمان و تغییرات رشدی.
خوشبختانه راهکارهای مؤثری برای مقابله با این مشکل وجود دارد. شخصی نگرفتن رفتار کودک، آماده بودن برای مواجهه، اجتناب از جنگ قدرت، قاطعیت و پایبندی، و ایفای نقش معلم و مربی از مهمترین استراتژیها هستند.
به یاد داشته باشید که احترام چیزی نیست که بتوان آن را شبانه ایجاد کرد. این یک فرایند تدریجی است که نیاز به صبر، استقامت، ثبات و تلاش مستمر دارد. گاهی اوقات ممکن است احساس کنید پیشرفتی نمیکنید، اما اگر پایبند باشید، نتایج را خواهید دید.
همچنین فراموش نکنید که هدف نهایی فقط رفتار محترمانه نیست؛ بلکه پرورش انسانی مسئولیتپذیر، همدل و سالم است که بتواند در دنیای واقعی موفق شود و روابط مثبت با دیگران داشته باشد. هر تلاشی که امروز میکنید، سرمایهگذاری در آینده فرزندتان است.
اگر علیرغم تمام تلاشها مشکل ادامه دارد یا شدت میگیرد، از کمک حرفهای نترسید. گاهی اوقات یک نگاه بیرونی و تخصصی دقیقاً همان چیزی است که خانواده نیاز دارد تا مسیر درست را پیدا کند.
والدین عزیز، شما تنها نیستید. بسیاری از خانوادهها با همین چالشها دستوپنجه نرم میکنند. با صبر، عشق، قاطعیت و استراتژیهای درست، میتوانید این مرحله را پشت سر بگذارید و رابطه محکمتر و سالمتری با فرزندتان بسازید. این سفر دشوار است، اما قطعاً ارزشش را دارد.
